Batı Kanada İnuitleri
Batı Kanada İnuitleri (kendilerince Inuvialuk tekil Inuvialuuk ikil Inuvialuit çoğul), Kanada'da Kuzeybatı Toprakları'nda ve birazı da Yukon'da yaşayan İnuitlerin bir kolu.
Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
---|---|
![]() | 5.000 (Uummarmiut dahil) [1] |
Diller | |
Din | |
Hristiyanlık, eskiden Şamanizm | |
|
![](http://up.wiki.x.io/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Inuvialiut_communities_-3.png/260px-Inuvialiut_communities_-3.png)
![](http://up.wiki.x.io/wikipedia/commons/thumb/9/94/Communities_where_Inuinnaqtun_is_spoken.png/260px-Communities_where_Inuinnaqtun_is_spoken.png)
Dillerinin iki şivesi Inuvialuktun ve Inuinnaqtun adlarıyla Kuzeybatı Toprakları bölgesininde resmî dildir.
Kültürel açıdan üç ayrı grupta toplanırlar:
- Mackenzie Deltası İnuitleri : Siglitler ve Uummarmiutlar
- Banks Adası İnuitleri
- Merkezi Kanada İnuitleri grubunun alt grubu Bakır İnuitleri (İngilizce Copper Inuit) : Inuinnait
Adlandırma
değiştirInuvialuk (tekil) Inuvialuuk (ikil) Inuvialuit (çoğul) (harfiyen: 'gerçek insan') : ISO 639-3 kodu ikt olan dil ve o dili konuşanlar için kapsamına göre farklı kullanımları vardır.
- Batı Kanada İnuitçesi (ikt) konuşan İnuitlerin (= Siglitun, Inuinnaqtun, Natsilingmiutut) ortak adı [1]
- Kuzeybatı Topraklarının Inuvialuit Settlement Region (Inuvialuit Nunangit Sannaiqtuaq) bölgesindeki İnuitleri (= Siglit, Uummarmiut, Kangiryuarmiut) belirtmek için de kullanılır.[2][3][4] Bu kullanım ISR bölgesinin idari olarak tek toplum yaratma kaygısından ileri gelir.
- Kuzeybatı Topraklarında ise resmî olarak yalnızca Inuvialuktun dilini kullananlara (= Siglit, Uummarmiut) verilerek Inuinnaqtun dilini kullananlar (= Kangiryuarmiut) dahil edilmemektedir.[5]
- En dar anlamıyla Inuvialuit, Siglitleri (Inuvialuit proper) belirtmek için de kullanılır.
Kanada'da idari ve politik kaygılarla Inuvialuit adı altında ele alınan Uummarmiutlar gerçekte Alaska'daki Nunamiut İnyupiklerinden koparak Kanada'ya göç etmişlerdir. Dilleri İnyupikçenin bir şivesi olsa da Kanada'da bir Inuvialuktun diyalekti olarak değerlendirilir.
Batıdaki İnuvialuitlere (= Siglit, Uummarmiut) doğudakiler Ualinirmiut (< Ualiniq 'batı' + -miut 'halk') derken, doğudaki İnuvialuitlere (= Kangiryuarmiut) de batıdakiler Kivaninmiut (< Kivaliniq 'doğu' + -miut 'halk') derler. Yaşadıkları şehre göre Tuktuuyaqtuurmiut (People of Tuktuuyaqtuuq), Akłarvingmiut (People of Akłarvik) ve Inuuvingmiut (People of Inuuvik) adlarını alırlar.[6]
Nüfus
değiştir2006 sayımına göre Kuzeybatı Topraklarında Inuvialuit Settlement Region bölgesindeki "Inuvialuit" (= Siglit, Uummarmiut, Kangiryuarmiut) nüfusu :
Inuvialuit yerleşimleri (Kuzeybatı Toprakları)[7] | ||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Yerleşim | 2006 nüfusu | Inuvialuit | Kızılderililer | Métis | Yerli olmayanlar | |||
Aklavik | 594 | 350 | 185 | 10 | 40 | |||
Inuvik | 3.484 | 1,335 | 630 | 160 | 1.260 | |||
Paulatuk | 294 | 260 | 0 | 0 | 30 | |||
Sachs Harbour | 122 | 105 | n/a | n/a | 15 | |||
Tuktoyaktuk | 870 | 705 | 20 | 10 | 145 | |||
Ulukhaktok | 398 | 360 | 10 | 0 | 30 |
Kabileler ve Şiveler
değiştirEskimo kabile adları tipik olarak -miut («halk») ekiyle biter ve dil ile şiveleri belitrmek için de buna -un ya da -ut eki getirilir.
- Siglit İnuitçesi (İngilizce Siglitun, Siglit, Inuvialuktun proper). Kuzeybatı Topraklarında Tuktuyaaqtuuq (Tuktoyaktuk), Paulatuuq (Paulatuk), Ikaasuk (Sachs harbour) ve Inuuvik (Inuvik) şehirlerinde konuşulur.
- Qikiqtaruqmiut
- Kupugmiut
- Kittegaryumiut
- Nuvuraqmiut
- Avvagmiut
- Nuunatahmiut
- Inuinnaqtun (kendilerince ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ, Natsilingmiutlarca Killinirmiut; İngilizce Inuinnaqtun, Inuinnaq, Copper Inuktitut)
- Kangiryuarmiut İnuitçesi (İngilizce Kangiryuarmiutun subdialect). Kuzeybatı Topraklarında Ulukhaqtuuq (Ulukhaktok, Kangiryuaq, Holman) şehrinde konuşulur.
- Kanghiryuatjagmiut
- Kanghirjuarmiut
- (?) Haneragmiut
- (?) Puivlirmiut
- (?) Nagyuktomiut
- İqaluktuuttiaq İnuitçesi (İngilizce Cambridge subdialect). Nunavut'da Iqaluktuuttiaq (ᐃᖃᓗᒃᑑᑦᑎᐊᖅ, Cambridge Bay) şehrinde konuşulur.
- Ekaluktomiut
- Kiglinirmiut
- Qurluqtuq İnuitçesi (İngilizce Coppermine subdialect, Kugluktuk dialect). Kanada Nunavut'da Qurluqtuq (ᖁᕐᓗᖅᑐᖅ, Kugluktuk, Coppermine) şehrinde konuşulur.
- Akkuliakattangmiut
- Noahognirmiut
- Kogluktomiut
- Wallirmiut
- Asiagmiut
- Pingangnaktomiut
- Umingmaktuuq İnuitçesi (İngilizce Bathurst subdialect). Nunavut'da Umingmaktuuq (Umingmaktok, Bathurst) şehrinde konuşulur.
- Nennitagmiut
- Kilusiktomiut
- Kangiryuarmiut İnuitçesi (İngilizce Kangiryuarmiutun subdialect). Kuzeybatı Topraklarında Ulukhaqtuuq (Ulukhaktok, Kangiryuaq, Holman) şehrinde konuşulur.
- Natsilik İnuitçesi (kendilerince Inuktitun; İngilizce Natsilingmiutut, Natsilik dialect)
- Nattilik İnuitçesi (kendilerince Nattilingmiutut (dil); İngilizce Natsilik subdialect, Natsilik proper). Nunavut'da ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (Talurjuat/Spence Bay) ile ᓇᐅᔭᑦ (Naujat/Repulse Bay) şehirlerinde konuşulur.
- Arvertormiut
- Netsilingmiut
- Kuungmiut
- Arviligjuaq İnuitçesi (İngilizce Arviligjuaq subdialect). Nunavut'da ᐊᕐᕕᓕᒡᔪᐊᖅ (Arviligjuaq/Pelly Bay) şehrinde konuşulur.
- Arviligjuarmiut
- Sinimiut
- Utkuhiksalik İnuitçesi (kendilerince Utkuhiksalingmiutitut (dil); İngilizce Utkuhiksalik subdialect, Utkuhikhalik, Gjoa Haven dialect). Nunavut'da ᐅᖅᓱᖅᑑᖅ (Uqsuqtuuq/Gjoa Haven) ile ᖃᒪᓂ‛ᑐᐊᖅ Qamani'tuaq (Baker Lake) şehirlerinde konuşulur.
- (?) Ahagmiut
- (?) Hanningařuqmiut
- (?) Ilivilermiut
- Ugyulingmiut
- Qeqertarmiut
- Utkuhiksalingmiut [İngilizce Utkuhiksalik proper]
- Nattilik İnuitçesi (kendilerince Nattilingmiutut (dil); İngilizce Natsilik subdialect, Natsilik proper). Nunavut'da ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (Talurjuat/Spence Bay) ile ᓇᐅᔭᑦ (Naujat/Repulse Bay) şehirlerinde konuşulur.
Tarih
değiştirGünümüzden 1000 yıl önceye ait Thule halkı (ya da Proto-İnuit) yerleşimi İnuvialuit topraklarından Herschel Adasında (Qiqiktaruk) yapılan arkeolojik kazılarda ortaya çıkmıştır.[8]
20. yüzyıldan önce Inuvialuit Settlement Region bölgesinin ana kabilesi Siglitler idi. 19. yüzyılın ikinci yarısında Beyazlardan (Tan'ngit) gelen yeni hastalıklar yüzünden sayıları dramatik biçimde azalmıştı. 1910 lu ve 1920 li yıllarda Hudson's Bay Company şirketi kürk avcılığı için gereken elemanı Alaska'daki Nunamiutlardan karşılamaya karar verdi. Siglit topraklarına gelen bu yeni İnyupik göçmenleri Uummarmiut (Siglitun ve Uummarmiut şivesinde: < uummaq 'evergreen = herdemyeşil' + -miut 'people = halk') adıyla anılmaya başlandı. Uummarmiutların yoğun olarak yaşadığı Aklavik, İnuit coğrafyasından farklı olarak ağaç çizgisinin içinde kalır. Siglitler ile Uummarmiutlar arasında ilk başlarda görülen yoğun nefret ve düşmanlık zamanla azalmış ve halkların kaynaşmasına yol açmıştır. Kabileler arasında yapılan evlilikler bu kaynaşmayı hızlandırmıştır.
Sosyal yaşam
değiştirAile
değiştirBu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
Köy odası
değiştirEskimo köy odası (Siglitçe Qadjgiq) : Alaska'daki İnyupiklerin Qargi'leriyle aynıdır.
Şenlik ve Törenler
değiştirBu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
Dil ve Eğitim
değiştirKuzeybatı Topraklarının 11 resmî dili arasında Inuvialuktun (= Siglitun & Uummarmiutun) ile Inuinnaqtun (= Kangiryuarmiutun) da bulunuyor.[5]
Geleneksel edebiyatları sözlü olup menkıbe (unipkaat) ile hikâyelerden (quliat) oluşur.
İngilizce | Uummarmiutun | Siglitun | Kangiryuarmiutun |
Hello | atitu | atitu | haluuqtuq |
Good Bye | ilaatnilu | ilaannilu / qakugulu | ublaakun |
Good Morning | uvlaami | ublaami | ublaami |
Thank You | quyanaq / quyanainni | quyanainni | quana |
You're Welcome | amiunniin | amiunniin | nam-maktak |
How Are You? | qanuq itpit? | qanuq itpit? | qanuq ipit? |
I'm Fine. Good | nakuurunga | nakuuyumi / nakuuyumi assi | naammaktunga |
Yes | ii | ii | ii |
No | naagga | naaggai | imannaq |
That's All! | taima / tahamma | taima | taima |
Nunavut'ta anadili olarak diller (hepsi de resmî dildir):
1. | Inuktitut | 20,185 | 69.54% |
2. | İngilizce | 7,765 | 26.75% |
3. | Fransızca | 370 | 1.27% |
4. | Inuinnaqtun | 295 | 1.02% |
Avcılık ve toplayıcılık
değiştirBütün Eskimo halkları gibi İnuitler de avcı ve toplayıcıdır. İnuvialuit bölgesinde mevsimlere göre avcılık ve toplayıcılık çeşitlenir:
- İlk bahar (Upinraksaq): ren geyiği avı, balık avı, kaz avı, boz ayı avı
- Yaz (Auyaq): ren geyiği avı, balina avı, balık avı, bitki ve böğürtlensi meyve toplama
- Son bahar (Ukiaksaq): ren geyiği avı, balık avı, fok avı, kaz avı, bitki ve böğürtlensi meyve toplama
- Kış (Ukiuq): ren geyiği avı, balık avı, fok avı, kutup ayısı avı
Kanada'daki İnuvialuitler ile Alaska'daki İnyupikler arasında geçmişte olduğu gibi bugün de ticari ilişkiler sürmektedir. Hatta saha ve avlar için anlaşmalar dahi yapabilmektedirler.[9]
Din
değiştirŞamanizm
değiştirAngatkut (şamanlar), erkek ya da kadın olabilir. Inuvialuit bölgesinde en çok tanınan Kublualuk adlı şaman bir efsane haline gelmiş olup hikâyeleri bugün bile anlatılır.[10]
Inuvialuitlerde şamanlarla (angatkut) karıştırılmaması gereken geleneksel olarak iki tür doktor (otacı) vardır. Elleriyle hastalığı hissedip tedavi edenler (Saptaqtit) ile kanatma gibi küçük işlemlerle tadavi edenler (Pilaqtuqtit). Bu doktorlar kesinlikle şaman (angatkut) olarak kabul edilmez.[10]
Hıristiyanlık
değiştirBu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
Giyim Kuşam
değiştirGiyecek
değiştirMakłak (sg) / Makłat (pl) : bot (mukluk)
Takı ve beden süslemesi
değiştirBu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
Dövme
değiştirMutfak
değiştirGeleneksel besinleri ren geyiği, misk sığırı, kutup tavşanı, misk sıçanı, fok, ördek, kaz, balık ve böğürtlensi meyvelerdir.
Ayrıca bakınız
değiştirDipnotlar
değiştir- ^ "Arşivlenmiş kopya". 11 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2010.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 6 Ekim 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2010.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 28 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2010.
- ^ "Inuvialuit Final Agreement" (PDF). 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2010.
- ^ a b http://www.gov.nt.ca/langcom/pdf/Official_Languages_Map.pdf [ölü/kırık bağlantı]
- ^ Inuvialuit Settlement Region Traditional knowledge Report, Ağustos 2006[ölü/kırık bağlantı]
- ^ All figures from the Canada 2006 Census, Aklavik, Inuvik, Paulatuk, Sachs Harbour 8 Temmuz 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Inuvaluit figure is for all Aboriginal peoples), Tuktoyaktuk and Ulukhaktok.
- ^ "Qikiqtaruk - Inuvialuit Archaeology on Herschel Island". 6 Ekim 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2010.
- ^ "Inuvialuit - Inupiat Polar Bear Management Agreement in the Southern Beaufort Sea" (PDF). 16 Ekim 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2010.
- ^ a b Inuvialuit Settlement Region – TK Study, August 2006 (2)[ölü/kırık bağlantı]
Dış bağlantılar
değiştir- Inuvialuit Pitqusiit Inuuniarutait: Inuvialuit Living History2 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Inuvialuit Nunangit Atingit / The Inuvialuit Place Name Virtual Exhibit6 Ekim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Inuvialuit Corporate Group29 Ağustos 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.